MIODRAG
DUŠANKA
ANAMARIJA
Srpsko - jermenski duhovni mostovi
O PORODICI VARTABEDIJAN

Od svih hrišćanskih naroda koji dele zlu sudbinu, stoga što im se "kuća" našla na putu kojim se golema i agresivna Otomanska imperija kretala u osvajačke poduhvate, Jermenima zasigurno pripada posebno mesto. Jer, samo se jermenska stradanja, tevtiši i pogromi vršeni nad njima od strane Turaka, mogu meriti sa srpskim patnjama i žrtvama. Stoga se lako može razumeti zbog čega su pojedinci širom sveta rasutog jermenskog naroda, kojeg kao i srpskog više ima u rasejanju nego u postojbini, bili uvek dobrodošli u Srbiju i među Srbe. Tako su između dva svetska rata u Mladenovcu srdačno prihvaćeni supružnici Vartabedijan, Vahan i Anik. Uzvratili su na najbolji mogući način, darom koji je ostavio i koji ostavlja neizbrisiv trag u srpskoj kulturi, tačnije u istoriji savremene umetnosti srpskog naroda. Tvorac tog traga je njihov sin Miodrag, rođen u Mladenovcu 1933. godine.
Na njegovom tragu su se potom našli supruga Dušanka i sa njom dvoje raskošno darovite dece, prgavi David (1968) i dobroćudna Anamarija (1974).




Prvo je rodonačelnik ove umetničke porodice diplomirao (1958) i potom završio postdiplomske studije grafike (1961) na akademiji primenjenih umetnosti u beogradu. Usledila je njegova više nego uspešna karijera umetnika i likovnog pedagoga, izuzetno cenjenog, traženog i nagradjivanog ilustratora i grafičkog dizajnera, autora opreme mnogih časopisa i knjiga, monografija i kataloga, zatim plakata, oglasa, prospekata, ambalaža, katkad total dizajna i takoredom.
Začudo, uprkos činjenici da spada u najplodnije majstore grafičkog dizajna kod Srba ili, što je tačnije, na području avnojske Jugoslavije, dok je trajala, Vartabedijan ili kraće i toplije Varta nikada se, niti u jednom razdoblju svog stvaralaštva, nije odricao rada na tzv. čistoj grafici, na crtežu i slikarstvu. Tako je posle 1962. kada je prvi put u Beogradu izložio svoje crteže, redovno na svake dve-tri godine priređivao samostalne izložbe grafika i potom njegovih osobenih vartagrafija, kao i slika izvedenih pretežno tehnkom pastela i ređe ulja. Pri tome se radu čvrsto oslanjao na iskustva stečena prebogatom praksom grafičkog dizajnera, a protokom vremena sve više i očitije na spretnom korišćenju elemenata preuzetih iz tradicije drevne jermenske umetnosti, njihove arhitekture i reljefnih prepleta, odnosno iz srpskog srednjovekovnog nasleđa, pre svega sa stećaka i krajputaša. U stvari, njegova grafika i njegovo slikarstvo predstavljaju modernointerpretiran, savremenim likovnim jezikom iskazan preplet vrednosti rođenih iz ljubavi i razumevanja za umetnižku baština daleke mu otadžbine id rage domovine. On ne pristaje da citira prošlo i opisuje stvarno, kao što ne drži do tekućih likovnih aktuelnosti, njega naprosto privlače izazovi žiste slikarske materije, struktura i tekstura zasićenog grafičkog tkanja, ekspresivni koloristički skladovi i građenje atmosphere natopljene neskrivenim lirskim emocijama. Bio je stoga u pravu oštroumni Duško Radović kada je davne 1980. u Vartinom stvaralaštvu prepoznao "pokušaj njegove plemenite stidljivosti da se predstavi samo kao instrument kroz koji trepere i bruje vremena i prostori"
Sposobnost da svoje stvaralaštvo, utemeljeno na molitvenom zanosu smernih monaha "kroz koje trepere i bruje vremena i prostori", prenese i na svoje najbliže Varta je dokazao na najbolji mogući način. Istini za volju, njegova supruga Dušanka, inače prof. engleskog jezika, ljubav prema slikarstvu ispoljila je rano, kao učenica dvojice vrsnih slikara i likovnih pedagoga, Svetolika Lukića i Jovana Bijelića. Ipak, bez podsticajne i stvaralačke podrške njenog životnog saputnika teško bismo mogli razumeti i objasniti kako je stasala u pažnje vrednog akvarelistu, zatim u vrsnog majstor akolaža i umetničke fotografije. I, dok se u njenim slikama, radjenim uljem i pastelom, jasno vidi priroda više ili manje darovitog amatera, dotle u nizu akvarela punih svežine, u njihovoj gipkoj crtačkoj strukturi, sigurnom rešavanju prostora, korišćenju efekata svetlosti, gradjenju lirske atmosphere i uravnoteženoj kompoziciji, ona predstavlja kao temeljno obrazovan umetnik, izbrušenog ukusa, sigurne ruke i bistra oka. U tom pogledu deluje još ubedljivije ciklus njenih kolaža u kojima nadahnuto uspostavlja aktivan i atraktivan odnos između kapitela i cveća, kao simbola prošlog i sadašnjeg, kao odnosa istorije i života, kao preplitanja sna i jave. Na istovetnoj stvaralčkoj osnovici, koja podrazumeva široko opšte obrazovanje al ii dugom praksom odnegovana estetička merila, Dušanka se na delu dokazala kao vrsni umetnički fotograf, sposoban da izborom motiva, nađenim uglom snimanja, zabeleženom atmosferom, odnosom detalja prema celini i ritmovanjem planova, ostvari trajne i nesumnjivo profesionalne vrednosti.




Sasvim je prirodno da su se iz stvaralačke zajednice kakvu su uspostavili supružnici Vartabedijan, pojavili i odgovarajući izdanci. Upravo tako, prvo se na tragu roditelja našao njihov sin prvenac, David - izgledom očeva slika i prilika. Međutim, ako bismo prirodu oca figurativno predstavili iskustvom koje uči da tiha voda breg roni, onda bismo morali istaći da je sin po naravi njegova sušta suprotnost. Plah, nestrpljiv, nepomirljiv, superaktivan, tipičan predstavnik mladih bojovnika postrok i postmoderne culture ili, kako to bolji poznavaoci njegovog agresivnog medijskog delovanja vide, aktiviste beogradskog duhovnog pokreta otpora kroz organizaciju nazvanu Sub Rock Art. Mora se istaći samo da njegova likovna poetika u stvari predstavlja efektan spoj tradicije, propuštene kroz filter očeve vartagrafije, sa snažnim uticajima rock 'n' roll crteža i stripa. Ukratko, njegovo delo, njegove litografije, svojom plastičnom strukturom, arabeskom ekspresionistički silovitog crteža, često podržanom veštim korišćenjem pisma, grafema, iskustvima letrizma, uz naglašeno kontrastriranje efekata svetlog i tamnog kao nosioca krajnje dinamične kompozicione konstrukcije, pleni monumentalnošću izraza koji ne dopušta ravnodušnost ili posmatračevu nezainteresovanost.
Po stvaralačkom potencijalu, snazi izraza, eruptivnoj energiji i mladalačkoj nestrpljivosti, po uverenju da je povest čovečanstva uglavnom hronika neiskorišćenih mogućnosti, sasvim slična Davidu je i njegova sestra Anamarija. Pošto se na početku kalila kao marljiv i uspešan grafički dizajner ona je potom, na razmeđi dva milenijuma, ciklusom od dvadesetak predela ubedljivo dokazala da je sasvim spremna za najsloženije likovne poduhvate. Uz efektnu upotrebu neslikarskih materijala što svedoči o njenom dobrom razumevanju suštine enformela, ali istovremeno otkriva i magičnu tajnu njihovog prevođenja u čistu slikarsku materiju, ona uspeva da klasičnim izražajnim sredstvima, armaturom gipkog i na bit svedenog crteža, živim ritmovanjem bojenih ploha, raščlanavanjem prostora i građenjem osobene atmosfere, istinu prirode prevede u umetničku istinu. Kada je slikajući pejzaže savladala tu veliku stvaralačku tajnu, doista joj nije bilo teško da isti proces primeni slikajući portrete. Tako je tokom dve-tri minule godine nastao ciklus od tridesetak portreta inspirisanih likom brata i joć više muzikom koju on i ona slušaju i vole. Sledeći neki blizak joj ritam pesama muzičkih grupa, koje su naprosto vodile njenu ruku da kroz naglašeno ekspresivnu i barokno senzibilnu arabesku razuđenog crteža i njegovu skulptorski plastičnu modelaciju, podkrepljenu često snagom fovistički zvonkih bojenih površina i katkad obogaćenu ispisanim tekstovima, ona doista uspeva da njeni portreti deluju kao ilustracije određenih pesama, odnosno da pesme ožive kroz likove iz njenog neposrednog ili duhovnog okruženja. Sumnje, dakle, ne može da bude, pred ovom mladom, poletnom, radoznalom i svestranom umetnicom nalazi se blistava stvaralačka budućnost.
Vredni i dobronamerni, oslonjeni na bogatu kulturnu baštinu i svoje otadžbine i svoje domovine, iz čijih je osobenosti i čijeg dobrog razumevanja nastao njihov zajednički stvaralački imenitelj, a čiji su oni posve moderni tumači, do mere dostojne dubokog poštovanja, članovi umetnike porodice Vartabedijan, koji u svakom pogledu zrače pozitivnom stvaralačkom energijom, doista su ostavili, ostavljaju i jamačno će još mnogo toga dobrog ostaviti, u nasleđe srpskoj savremenoj istoriji umetnosti.
Nikola Kusovac